دولتشاه سمرقندى در تذكرة الشّعراء در شرح احوال او مىنويسد : « . . . ملك الكلام مولانا محمد حسام الدين المشهور به ابن حسام - رحمة اللّه عليه - به غايت خوشگوست و با وجود شاعرى صاحب فضل بوده و قناعتى و انقطاعى از خلق داشته . از خوسف است من اعمال قهستان و از دهقنت نان حلال حاصل كردى و گاو بستى و صباح كه به صحرا رفتى تا شام اشعار خود را بر دسته بيل نوشتى و بعضى او را « ولى حق » شمرده‌اند ، و در منقبت‌گويى در عهد خود نظير نداشت و قصايد غرّا دارد . . . » از ابن حسام علاوه بر ديوان اشعارش ، منظومه مثنوى خاوران‌نامه شامل 22500 بيت در بحر متقارب و به تقليد از شاهنامهء فردوسى دربارهء جنگهاى حضرت على و ياران آن حضرت مانند : مالك اشتر ، ابو المحجن ، عمرو بن معدى كرب ، عمرو بن امّيه باقباد ( - شاه خاوران ) و با امراى بت‌پرست ديگر مانند تهماس شاه و صلصال شاه براى اشاعهء اسلام و برانداختن كفر در خاور زمين ؛ و منظومه مثنوى نثر اللّالى حاوى ترجمه منظوم كلمات قصار امير مؤمنان على ( عليه السلام ) نيز دارد كه هنوز به زيور طبع آراسته نشده است . خاوران‌نامه او در شمار منظومه‌هاى حماسى و اساطيرى است و غالب مطالب آن منشأ روايى و تاريخى ندارد . ابن حسام سرانجام در سن 92 سالگى در زادگاهش چشم از جهان فروبست و هم اكنون مرقد او كه بر روى تپّه‌اى سنگى معروف به « پايتخت » در خوسف قرار دارد ، زيارتگاه مردم آن سامان بوده و او را صاحب كرامت مىشناسند . « 1 » سبك شعرى ابن حسام خوسفى اگرچه داراى شيوه بيانى خاصّ به خود نبوده ولى با پيروى از متقدّمين توانسته است آثار فاخر و شيوايى را ارايه دهد كه از ممتازترين آثار منظوم در سده نهم هجرى به شمار مىرود . وى در قصيده از سبك خراسانى و در غزل و ديگر قالب‌هاى شعرى از سبك عراقى سود مىجويد و كلام او از رسايى و استوارى و غناى محتوايى برخوردار است .

--> ( 1 ) . ديوان محمد بن حسام خوسفى ، به اهتمام احمد احمدى بيرجندى و محمد تقى سالك ( اداره كل حج و اوقاف و امور خيريه استان خراسان ، 1366 ) مقدمه ص يازده تا چهل و هفت .